Państwowy Instytut Geologiczny

Państwowy Instytut Badawczy

Jaskinie Polski


Dane szczegółowe jaskini


Nazwa Jaskinia Twardowskiego
Inne nazwy
Nr inwentarzowy J.BK-02.10
Region Wyżyna Śląsko-Krakowska
Współrzędne WGS84 λ: 19°54′10,43″, φ: 50°02′20,34″
Gmina Kraków (gm. miejska)
Powiat Kraków
Województwo małopolskie
Właściciel terenu Komunalny
Podstawa ochrony
Ekspozycja otworu S
Pozostałe otwory 2 - ku SW, 215 m n.p.m.
Wysokość bezwzględna [m n.p.m.] 215
Wysokość względna [m]
Głębokość [m] 12,70
Przewyższenie [m] 4,10
Deniwelacja [m] 16,80
Długość [m]
w tym szacowane [m]
500
Rozciągłość horyzontalna [m]
Położenie geograficzne Brama Krakowska, Zręby Południowe, Skałki Twardowskiego (Park Twardowskiego), Kraków-Podgórze
Opis drogi dojścia do otworu
Jaskinia położona jest w zachodniej części Skałek Twardowskiego. Od przystanku MPK przy ulicy Tynieckiej (w pobliżu wejścia do jednostki WP) kierujemy się w stronę wejścia do jednostki i dalej ścieżką wzdłuż betonowego ogrodzenia, aż do obszernego otworu jaskini położonego u podnóża niewielkiej ścianki skalnej. W odległości 10 m w kierunku zachodnim (w lewo) w skalistym zboczu porośniętym trawą znajduje się, niewielki, drugi otwór jaskini(obecnie zasypany). Zwiedzanie uciążliwe niektóre korytarze bardzo ciasne (zaciski Z I i Z II), błotniste, w kominku pod Salą Główną zablokowane, grożące oberwaniem się głazy.
Opis jaskini

Otwór wejściowy o szerokości 2,5 m, i wysokości 2 m wprowadza do obszernej sali. W otworze widać pozostałości muru z bloków wapiennych, który zamykał jaskinię w okresie II wojny światowej. Za otworem głównym otwiera się sala o ponad 30 m długości, szerokości do 10 m i wysokości od 2 do 4 metrów. Ściany są okopcone. Dno sali jest nierówne, nachylone w głąb, końcowy fragment sali znajduje się ok. 4 m poniżej poziomu wejścia. Dno sali gliniaste, z gruzem wapiennym i większymi blokami jest zaśmiecone. Namulisko nosi liczne ślady po wykopach, największy z nich znajduje się w odległości 11 metrów od otworu z lewej strony. W jego dnie istniało połączenie z kominkiem odchodzącym z dolnych partii jaskini. W stropie sali, w odległości 5 m od otworu, znajduje się niewielki komin, którego koniec położony jest na poziomie 4,1 m powyżej otworu ‑ jest to najwyżej położone miejsce jaskini.

Sala stanowi główny element jaskini. Odchodzą z niej liczne boczne odgałęzienia. Dla uproszczenia można mówić o korytarzach po lewej i prawej stronie. Ciągi te wyraźnie różnią się genezą; korytarze po prawej stronie sali to system owalnych kanałów nie wykazujących związku ze spękaniem skały, zaś ciągi po lewej to niskie i szerokie korytarze powstałe głównie na rozmyciach międzyławicowych.

Bezpośrednio w otworze, w kierunku zachodnim, znajduje się niskie wejście do korytarza o długości 11 m prowadzącego do drugiego otworu (obecnie wejście do niego jest zasypane gruzem wapiennym). W korytarzu znajduje się szczelinowa studzienka 2 m głębokości. Na ścianach, stropie i dnie korytarzyka występują liczne nacieki, takie jak masywne okołostalagmitowe polewy, stalaktyty i kolumny, na ścianach ponadto widoczne są żebra i kilkucentymetrowej grubości polewy.

Za otworem drugim znajduje się niska salka (2x2 m) o stromym, nachylonym dnie, które pokrywa gruz. Z niej prowadzą dwa korytarze; w kierunku północnym niska, niedostępna szczelina, zaś w kierunku zachodnim ciasna, zagruzowana rura. Stwierdzono w niej możliwość połączenia z końcem korytarza w Jaskini Niskiej ‑ do połączenia jaskiń brakuje ok. 2 m. Uzyskano tutaj kontakt głosowy. Korytarz prowadzący do drugiego otworu posiada połączenie z salą główną przez 4 metrowy, niski korytarzyk, który wyprowadza w sali w odległości 3 metrów na lewo od otworu.

W prawo, w kierunku zalanego kamieniołomu, odchodzi system kanałów freatycznych o owalnym przekroju do 1 m szerokości, bez widocznego założenia litologicznego i tektonicznego. Utworzone one są w wapieniu uławiconym, kredowatym, z dużą ilością gąbek, jeżowców i ramienionogów, miejscami wypreparowanych w ścianach. Dno tych korytarzy wypełniają osady piaszczyste. Najdłuższy z nich, Piaskowa Rura, opadający stromo w kierunku wschodnim, ma długość 35 metrów, jego końcowy fragment znajduje się 12,7 m poniżej otworu jaskini. W tym miejscu cały przekrój korytarza zapełniony jest piaszczystym osadem z tkwiącymi w nim otoczakami wapiennymi. W połowie korytarza znajduje się Salka z Tabliczką o długości 6 m, z kominem o ścianach pokrytych cienką polewą naciekową. W salce na ścianie znajduje się wyryty napis ‑ tablica z 1912 roku o treści: „Grotę z przyległościami powiększono i uporządkowano St. B. i M. T. 15/1‑5/4 1914.” W 1993 r., podczas eksploracji najniższej części korytarza, do salki wsypano duże ilości piasku zmieniając jej rozmiary i zasypując połączenie z korytarzami znajdującymi się na północ od salki. Wejść do nich można z NE końca sali schodząc niskim, stromym, szerokim początkowo na 4 m korytarzem, o dnie częściowo skalnym, utworzonym na anastomatycznym rozmyciu międzyławicowym. Z korytarza tego odchodzi w kierunku NW ciasny, niski korytarz łączący się z innym, odchodzącym z końca sali w kierunku NE. Korytarzyk ten jak i sala przebiegają w osi antykliny lub nieciągłości na brzegu biohermy. Wszystkie korytarze rozwinięte po wschodniej stronie sali mają ogładzone ściany.

Po przeciwnej stronie sali, w kierunku NW (ku Wiśle) rozbudowany jest rozległy system korytarzy tworzących trzy piętra. Rozwinięte są one poziomo, na pionowych pęknięciach i rozmyciach międzyławicowych. Powstały w wapieniu uławiconym z dużą ilością buł krzemiennych oraz w dolomitach. Dno tych partii wypełnia rdzawy, gliniasty, tłusty osad z otoczakami wapiennymi i krzemieniami. Do tej części jaskini prowadzą dwa wejścia znajdujące się po lewej stronie sali, w połowie jej długości i na jej końcu. Trzecie połączenie istniało w wykopie na środku sali, ale obecnie uległo ono zawaleniu. Wchodząc pierwszym z nich (w odległości 14‑16 m od otworu) docieramy do bardzo niskiego, szerokiego anastomotycznego rozmycia, gdzie przez ciasne rury (w jednej zacisk Z II) dochodzimy do niskiego 8 metrowego korytarza wypełnionego gliniastym, rdzawym osadem z gruzem wapiennym na dnie. Opisany ciąg stanowi najwyższe piętro jaskini i nie posiada połączenia z innymi niżej położonymi ciągami.

Na końcu sali (w lewo), stromą pochylnią o długości 4 m, szerokości do 2 m i wysokości do 1,5 m dochodzimy do Salki z Belką. W połowie pochylni w kierunku NE prowadzi niski korytarz o skalnym dnie, zakończony zwężeniem niedostępnym dla człowieka.

Salka z Belką o wysokości do 2 m, i wymiarach 4x4 m ma dno pokryte gruzem i dużymi fragmentami ławicy wapiennej odpadającej ze stropu. Sala jest zaśmiecona, znajduje się tu duża belka służąca jako siedzenie dla odwiedzających. Z sali ku NW prowadzą trzy równoległe, 2 metrowe niskie przełazy, uchodzące do wysokiego korytarza utworzonego na pionowym pęknięciu SW‑NE. W gliniastym dnie utworzył się 0,5 m prożek, pod którym rozwija się kilkumetrowy, niski korytarz na poziomym rozmyciu międzyławicowym. Pod stropem korytarza 2 m nad dnem znajduje się anastomotyczne rozmycie łączące go z Salką z Belką.

Z Sali ku W idzie początkowo niski, o kolistym przekroju, 7 metrowy korytarz doprowadzający do rozszerzenia 3x2 m(Salka z Progiem) z progiem 1,5 metrowym w dnie i odchodzącym z niego na niższy poziom niskim korytarzem 7 metrowej długości, ciągnącym się w kierunku NE (aktualnie jest on niedostępny). W dnie korytarza występuje rdzawe, gliniaste namulisko zmieszane z dużą ilością autochtonicznych krzemieni. Na końcu osady wypełniają cały przekrój korytarza. Na końcu Salki z Progiem odchodzący poprzez 1 m prożek w dół ciasny korytarzyk łączy ten ciąg z Labiryntem. Kontynuacją Salki z Progiem w kierunku SW jest 7 metrowy, ciasny korytarz, biegnący początkowo poziomo, potem lekko w górę, o częściowo skalnym dnie. Na odcinku poziomym często tworzy się kałuża utrudniająca przejście. Korytarz wyprowadza w rozszerzeniu (2x1,5 m) o wysokości do 1 m, dalej w kierunku SE metrowy korytarz wyprowadza do końcowego korytarza Labiryntu kontynuującego się dalej Partiami Dla Koneserów, a w kierunku SW i dalej po 3 m NW bardzo niskim korytarzu o szerokości 1,5 m po kolejnych 3 m wypełnionego w znacznej mierze ilastym osadem.

Partie dla Koneserów to system bardzo ciasnych, niskich korytarzy o długości ok. 50 m o generalnym przebiegu NW‑SE. Są to rury w anastomotycznie rozmytych szczelinach międzyławicowych, które były w znacznej mierze wypełnione ilastym, czerwono‑brunatnym, osadem z krzemieniami i skrasowiałymi bloczkami wapiennymi. Aktualnie korytarze w znacznej mierze są pozbawione namuliska usuniętego podczas prac eksploracyjnych, które prowadzono kierując się przewiewem powietrza. Końcowy fragment partii jest położony ok. 6 m poniżej korytarzy w Jaskini Niskiej, z którą jest niewątpliwie połączony.

Wracamy do Salki z Belką. W kierunku SE, za zwężeniem pomiędzy blokami znajduje się niski, 5 metrowy korytarz w znacznej mierze wypełniony osadami; pod koniec ciasna pochylnia o gliniastym dnie doprowadza do rury freatycznej o średnicy ok. 1,5 m, prowadzącej w kierunku SW. Dno pokrywa tłusta rdzawa glinka, bloki wapienne i krzemienie. Po 8 metrach w dnie pojawia się rynna denna, korytarz opada, a strop obniża się i po dalszych 5 metrach doprowadza do rozgałęzienia. W prawo ku NW niski 3 metrowy korytarzyk doprowadza do poprzecznego 7 m korytarza, utworzonego na szczelinie NW‑SE łączącego ten ciąg z Salką z Progiem. Ku SW ciągnie się ciasny korytarz prowadzący do Partii dla Koneserów. Z rozgałęzienia na południe, za rurą z zaciskiem Z II, znajduje się niskie przejście o gliniastym dnie, doprowadzają do korytarzy dolnego piętra jaskini (Labirynt). Z korytarza‑rury freatycznej, w jego ścianie południowo‑wschodniej, rozciąga się rozległe anastomotyczne, poziome rozmycie, w nim na siódmym metrze od wejścia do korytarza ciasny, kolisty tunel 5 metrowej długości wyprowadza do rozszerzenia, z którego w dół odchodzi studzienka i pochylnia prowadząca do dolnych partii, a w górę ciasne kominy doprowadzają do sali przy wejściu. W tunelu znajdują się liczne stalaktyty (ok. 5 cm długości). Na dnie, szczególnie w lecie, występuje kałuży woda. Z komina 2 m nad wyjściem z tunelu, odchodzi w kierunku NW ciasny, 8 metrowy korytarz przechodzący pod dnem Sali Głównej. Strop kominów jest aktualnie zablokowany gruzem wapiennym, który osunął się z wykopu w sali. Poprzez 1,5 m studzienkę w dnie i krótką, ciasną pochylnia dochodzimy do dolnego piętra jaskini. Tworzy je system ciasnych korytarzy‑rur w większości średnicy ok. 1 m. W dnie występuje rdzawy, gliniasty osad, wypełniający w znacznej części korytarze. Korytarze usytuowane są bezpośrednio pod otworem wejściowym i wstępną częścią Sali Głównej na poziomie ok. 10 m poniżej. Zauważalny jest tutaj silny przewiew; istnieją tutaj również szanse na odkrycie dalszych korytarzy.

Jaskinia powstała w wapieniu uławiconym mikrytowo‑ziarnistym i organogenicznym i częściowo w dolomicie. Utworzona została w warunkach freatycznych; widoczny jest związek z pionowymi pęknięciami ciosowymi i rozmyciami międzyławicowymi. W jaskini widoczne są cztery wyraźne poziomy anastomozów. Na ścianach sal i korytarzy widoczne są liczne freatyczne formy erozyjne: kotły wirowe, kanały anastomotyczne i rury. Odmienne układy warstw - w części NW (ku Wiśle) i E (ku SE), sugerują założenie jaskini na spękanej w przegubie formie antyklinalnej, lub nieciągłości w biohermie na jej brzegu. W ścianach w części NW występuje kilka poziomów ławic krzemiennych. W części E brak krzemieni, wapienie są kredowate z licznymi gąbkami, ramienionogami i jeżowcami. Jaskinia jest częścią rozległego systemu próżni w Zrębie Zakrzówka. Łączy się z jaskinią Niską, dym z ognisk palonych w Sali Głównej wydostaje się latem w Jaskini Jasnej.

W jaskini występują różnorodne formy naciekowe. Dość liczne są stalaktyty i kolumny, widoczne lecz często niedostępne, w poziomych, anastomotycznych rozmyciach. Występują również charakterystyczne dla jaskini niskie stalagmity z rozległymi polewami okołostalagmitowymi. Ściany miejscami pokrywają polewy o grubości do kilku centymetrów, żebra i zasłony. W kominkach łączących dolne piętro jaskini z Salą Główną występują oryginalne, półprzeźroczyste grzybki naciekowe z krystalizującego kalcytu. Część nacieków jest biała, często brunatnie zabrudzona gliniastym osadem, wszystkie są zbudowane z drobnokrystalicznego kalcytu. Duże stalagmity datowane w laboratorium C‑14 Politechniki Śląskiej mają wiek od 8500 do 810 lat BP. Datowane okazy znajdują się w Muzeum Geologicznym AGH w Krakowie. Niektóre z nacieków przyrastają w dalszym ciągu (np. w korytarzu odchodzącym z końca sali w kierunku NE); są to białe, kilkunastocentymetrowej długości makarony z kroplami wody.

Namulisko w jaskini jest różnorodne. W Sali Głównej zostało częściowo przekopane podczas badań archeologicznych (Gruszecki, 1878), nie stwierdzono jednak występowania warstw antropogenicznych. Na powierzchni jest humusowe (kilkanaście centymetrów), a w głębi gliniaste z gruzem wapiennym. W części NE dno wypełniają piaski równoziarniste białe lub rdzawe ‑ ilaste, z otoczakami wapiennymi. W części SW wszystkie korytarze wypełniają osady rdzawo‑gliniaste, zmieszane z otoczakami wapiennymi, autochtonicznymi krzemieniami, większymi blokami wapiennymi i gruzem na powierzchni.

Jaskinia ma mikroklimat dynamiczny, występują w niej silne przewiewy, zależne od temperatury na zewnątrz. Powietrze w otworze porusza się często dwukierunkowo - pod stropem zimą wypływa ciepłe powietrze, dołem wpływa zimne, co sprzyja powstawaniu nacieków lodowych. Część opadająca ku Wiśle charakteryzuje się silnymi przewiewami, natomiast część opadająca na wschód jest słabo przewiewna.

Światło sięga kilkanaście metrów w głąb sali, w głębi korytarze są ciemne.

W pobliżu głównego otworu, na ścianach pod okapem obserwowano niewielkie skupienia glonów i porostów oraz pojedyncze osobniki paproci ‑ zanokcicy murowej Asplenium ruta‑muraria. Dno w rejonie otworu, w miejscach mniej zdeptanych, porastają m.in.: Artemisia vulgaris, Cardaminopsis arenosa, Stellaria media, Urtica dioica oraz płone osobniki traw. W Sali Głównej na ścianach stwierdzono występowanie galaretowatych utworów zawierających sinice Dinococcales (Pyrrophyta) (Starmach 1963).

W partiach przyotworowych, obserwowano muchówki i komary. Stwierdzono występowanie pajęczaków: Tegenaria silvestris, Porrhomma convexum, Nesticus cellulanus (Sanocka‑Wołoszynowa, 1981). W jaskini obserwowano podkowca małego Rhinolophus hipposideros i nocka dużego Myotis myotis (Harmata 1992, Nowak, Kozakiewicz 2001). W korytarzu pomiędzy otworami gnieździły się lisy; pozostały po nich liczne szczątki kostne, pochodzące z przyniesionej zdobyczy.

W okolicy otworów na ścianach widoczne są ślady po pionowych otworach strzałowych. Zniszczeniu uległa część korytarza pomiędzy otworami, miało to prawdopodobnie miejsce podczas prowadzonych prac fortyfikacyjnych w okresie I i II wojny światowej.

Historia badań
Pierwsze badania w jaskini przeprowadził Sołtan w 1876 roku, który fragmentarycznie rozkopał namulisko, badania nie przyniosły pozytywnych wyników. W Sali Głównej namulisko zostało częściowo przekopane podczas badań archeologicznych (Gruszecki, 1878), nie stwierdzono jednak występowania warstw antropogenicznych.
Od kwietnia 1997 r. prowadzone są przez Jacka Motykę z Zakładu Hydrogeologii i Ochrony Wód AGH prace badawcze nad chemizmem wód z wykropleń w jaskiniach Zrębu Zakrzówka. Zespół grotołazów kierowany przez Andrzeja Górnego z Muzeum Geologicznego AGH systematycznie (co tydzień) pobiera próbki wody i wykonuje pomiary temperatury w kilkudziesięciu punktach w jaskiniach Zakrzówka. Przy okazji odkryto kilka nowych korytarzy.
Duże stalagmity datowane w laboratorium C 14 Politechniki Śląskiej mają wiek od 8500 do 810 lat BP. Datowane okazy znajdują się w Muzeum Geologicznym AGH w Krakowie.
Od 2000 przy użyciu metod geofizycznych roku prowadzone są przez pracowników WGGiOŚ AGH badania kartograficzne. Zastosowano metodę georadarową przy użyciu anten o różnej częstotliwości. Ustalono istnienie rozległego systemu pustek podziemnych występujących na kliku poziomach (Jędrys, Krajewski 2002, Jędrys, et al. 2002, Karczewski 2007) wyniki badań zachęciły do podjęcia dalszej eksploracji podziemnej.
Historia eksploracji
Jaskinia jest znana od bardzo dawna. Najstarsza znana wzmianka pochodzi z 1865 roku. W tej jaskini legenda umiejscowiła pracownię alchemiczną mistrza Twardowskiego. Polemizował z tym faktem Bąkowski (1909), który uważał, że siedzibą mistrza była jaskinia odkryta w roku 1880 w czasie budowy kościoła w Podgórzu (tzw. Krzemionki Podgórskie); jaskinia ta została zaraz po odkryciu zniszczona. Jaskinia Twardowskiego musiała być uznaną atrakcją, bo w wielotomowym „Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego” wydawanym na przełomie lat 1880 1902 wzmianki o niej znajdujemy wielokrotnie, a z roku 1898 roku pochodzi opis zwiedzania: Z zadumy wyrywa cię głos pastuszka, który proponuje zwiedzanie „groty Twardowskiego”. Chłopiec prowadzi cię kroków parę ku południowi, widzisz, jak wzgórze nagle stromo się urywa, obchodzisz dokoła i oto w wapiennej opoce spostrzegasz Czarny, ziejący chłodem otwór jaskini. Chłopak dobywa z wiadomej sobie skrytki łuczywo, światło zapalone, podnosisz kołnierz i wkraczasz do jaskini. Niewielkie to zagłębienie ciągnie się ku wschodowi. Wilgotne, stęchłe, pełne kapiącej kroplami wilgoci, która szelest sprawia. Tu pastuszek, drżącym głosem, oglądając się bojaźliwie, opowiada ci naiwnie historyję znajomości jaką zawarł tu ze „złym” czarownik Twardowski. Pochodnia dymi nieznośnie.. kilka nietoperzy ze swojej strony pragnie ci się bliżej przyjrzeć, dotykając prawie twej twarzy błoniastemi skrzydły. Nogi więzną w rozmiękłej ziemi, pierś z trudnością oddycha zatęchłem powietrzem, a od wnijścia oślepiający blask wesołego słonka wpada i z każdym powiewem woń pol dolata. Opuszczamy grotę, a rozochocony datkiem pastuszek proponuje, abyś karczmę „Rzym” odwiedził..
Ok. 1912 (?) roku w części wschodniej prowadzono prace mające na celu oczyszczenie jaskini, w trakcie prac usunięto część osadów z Sali z Tabliczką. Z tego też okresu pochodzi precyzyjny plan w skali 1:500, na którym naniesiono kontury czterech jaskiń, plan ten znajdujemy w pracy Kuźniara (1921) wraz z krótkim opisem jaskini. Podczas budowy fortyfikacji przez Niemców w 1944 roku otwór został zamurowany. Kowalski sporządzając inwentarz tej jaskini stwierdza, że otwór „do niedawna był zamknięty”.
Początek zainteresowania grotołazów tą jaskinią to rok 1966, w którym Jerzy Balwierz, Jerzy Chrobak, Andrzej Górny i Andrzej Tomczyk odgruzowali i przekopali ciasne przejścia odkrywając dzięki temu ok. 100 m nowych korytarzy. Są to partie które prowadzą w kierunku SE za Salką z Belką, korytarz na końcu sali w jej przedłużeniu, ciasne korytarzyki w anastomozach na SE od niej i końcowy korytarz w partiach na NW od tej sali. Na przełomie 1992 i 1993 roku odkopano piaskową rurę zasypując częściowo salkę z Tabliczką (członkowie Krakowskiego Klubu Turystyki Jaskiniowej). W tym samym okresie Paweł Ostrowski i T. Pawłowski odkrywają ok. 100 m nowych korytarzy w partiach na SW od Salki z Belką, eksplorują je ponownie w październiku 1993 roku, odkrywając dolne partie. Są oni również odkrywcami początku korytarza z naciekami, rozpoczynającego się na początku Sali i prowadzącego w kierunku II otworu.
W listopadzie i grudniu 1997 r. eksplorowano korytarz z głównego otworu w kierunku Jaskini Niskiej i odsłonięto nowy, zachodni otwór jaskini (Andrzej Górny, Miłosz Krawczyk, Marek Rosiek, Tomasz Wajzyk). W styczniu 1998 r. (A. Górny, M. Krawczyk, Piotr Malina i T. Wajzyk) odgruzowano kominki pod Salą, i odkryto korytarz pod Salą, który doprowadził do połączenia z dnem wykopu w Sali (wkrótce zresztą uległ on zawaleniu). W 1997 r. Bogdan Słobodzian podaje długość jaskini na ok. 375 m.  W latach 2004 - 2007 prowadzone były systematyczne prace w ciągu biegnącym na SW od Sali z Belką przez Salkę z Progiem. Odkryte zostało 70 m korytarzy łącząc ciąg z Labiryntem i nowe Partie dla Koneserów. Udział w pracach wzięło ponad 20 osób z klubów krakowskich, Speleoklubu Bielsko Biała i Speleoklubu Częstochowa, największy w nich udział mieli: Andrzej Górny, Norbert Sznober (SCC) i Tomasz Rosiek (Górny 2007).
Historia dokumentacji
Zinwentaryzowana została przez Kowalskiego (1951) pod poz. 3, znane były wówczas korytarze o długości 150 m. Kolejne inwentarze, które szczegółowo podawały dane o jaskini to praca Czepiela (1976), gdzie podaje długość 195 m, oraz przewodnik Szelerewicza i Górnego (1986), w którym długość znanych partii wynosi już 225 m.. W okresie od października 1998 r. do kwietnia 1999 r. P. Migała i P. Zgaga wykonali pomiary, które ustalają długość na 430 m i deniwelację na 16,8 m (+4,1, 12,7 m) i opracowują nowy plan jaskini (Migała, Zgaga 2000).
Dokumentację sporządził A. Górny (11.1999 r.). Dane zaktualizował w 2009 r. A. Górny.
Plan opracowali P. Migała, P. Zgaga (1999 r.) oraz N. Sznober (2007).
Zniszczona, niedostępna lub nieodnaleziona Nie
Literatura
Sto obrazów natury, 1865 ( wzmianka); Gruszecki A. 1878 (wiadomość o zbadaniu przez M. Sołtana); Grota Twardowskiego.. 1898 (literacki opis zwiedzania Jaskini Twardowskiego); Bąkowski K.,1909 (wzmianka); Czarnowski S. 1911 (wymienia); Orłowicz M. 1919 (wzmianka); Kuźniar W. 1921 (plan, mapa położenia); Leszczycki S. 1930 (fot. otworu); Dandysz-Fleszarowa R. 1933 (wymienia); Ciętak Z. 1935 (wymienia); Żabiński W. 1947 (wzmianka); Sosnowski K. 1947 (opis); Kowalski K. 1951 (opis i plan, informacje o eksploracji); Starmach K. 1963 (galarety z sinic, nowe gatunki Dinococcales (Pyrrophyta) ; Harmata W. 1973b (podkowiec mały Rhinolophus hipposideros i nocek duży Myotis myotis w jaskini; Czepiel M. 1976 (opis i plan); Rook E. 1980 (wymienia znaleziska archeologiczne nie określone kulturowo); Sanocka-Wołoszynowa E. 1981 (wymienia z jaskini 3 gatunki pajęczaków); Szelerewicz M., Górny A. 1986 (opis i plan, lokalizacja na mapie); Górny A., Paulo A. 1993 (opis jaskini, plan, lokalizacja otworu na mapie geologicznej Zrębu Zakrzówka); Pazdur M. i in. 1994 (wyniki datowania nacieków); Górny A. i in. 1997 (wymieniają, plan w zestawieniu, informacja geologiczna); Słobodzian B. 1997e (wykaz jaskiń zachodniej części Skałek Twardowskiego, wzmianki o eksploracji, mapka); Motyka J., Postawa A. 1998 (wymieniają); Motyka J. i in. 1999 (w tabeli skrajnego i średniego stężenia jonów Cl, SO4 i NO3, na mapie izolinii stężeń chlorków w jaskiniach Zrębu Zakrzówka, na mapie izolinii stężeń siarczanów w jaskiniach Zrębu Zakrzówka, na mapie izolinii stężeń azotanów w jaskiniach Zrębu Zakrzówka, szczegółowe wyniki zmienności jonu chlorkowego w wybranych punktach, zmienność koncentracji jonu Cl¯ w wykropleniach w jaskini Twardowskiego na tle opadów (tabele), fot. rury freatycznej, plan na mapie kierunków lateralnego przemieszczania się znacznika); Górny A. i in, 1999 (zaznaczona na mapie prędkości i kierunków przemieszczania się znacznika); Goc P., et al. 2000 (zdjęcie otworu, nacieków z kroplami wody i rury freatycznej, w tabeli stężeń azotanów w jaskiniach Zrębu Zakrzówek, plan na mapie izolinii stężeń azotanów, tabeli zmian stężeń azotanów w punkcie T1); Migała P., Zgaga P. 2000 (plan jaskini); Motyka J. i in. 2000 (lokalizacja na mapie geologicznej Zakrzówka, plan na rozmieszczeniu jaskiń Zakrzówka, plan na mapie izolinii chlorków w jaskiniach Zrębu Zakrzówka, w tabeli pionowej prędkości migracji wód przez strefę aeracji, w tabelach zmian koncentracji jonu Cl¯ w zależności od opadów punkty T1 i T4, plan na mapie kierunków i prędkości lateralnego przemieszczania się znacznika); Nowak J.,2001 (inf. o wykonaniu przez Pawła Migałę i Piotra Zgagę nowego planu jaskini, plan); Nowak J., Kozakiewicz K. 2001 (nocek duży Myotis myotis w jaskini); Motyka J. i in. 2001 (plan na mapie kierunków lateralnego przemieszczania się znacznika); Nowak J. 2001 (plan jaskini); Wojkowski J. 2001 (obserwacje mikroklimatyczne dane m. in. z jaskini); Jędrys J., Krajewski M. 2002 (plan jaskini na tle rozmieszczenia profili georadarowych, echogram znad korytarza w jaskini, model struktury uskokowej zrębu Zakrzówka z przekrojem jaskini); Jędrys J. i in., 2002 (plan na mapie rozmieszczenia jaskiń na Zakrzówku,, echogram nad korytarzem w jaskini); Gradziński M., Szelerewicz M. 2004 (wymieniają w wykazie); Mrozińska-Broda T., Czerwik-Marcinkowska J. 2004 (galarety z sinic w jaskini); Górny A. 2007 (plan systemu jaskiń na Zakrzówku, odkrycie nowych partii w jaskini o długości ok. 50 m, długość jaskini wynosi 500 m); Karczewski J. 2007 (2 echogramy z badań Jaskini Twardowskiego z widocznymi refleksami pustek na głębokościach 12 14 m i 28 30 m); Jaskinie Pomostu Krakowskiego 2011 (plan i opis inwentarzowy).
Materialy archiwalne
Baryła J., Górny A., Pruc M., Słobodzian B., Szelerewicz M. 2000 (opis inwentarzowy i plan).
Autorzy opracowania Mariusz Szelerewicz, Andrzej Górny
Redakcja Jerzy Grodzicki
Stan na rok 2013
Grafika, zdjęcia Podgląd grafiki plan
Nazwa: Autor: Data wprowadzenia:
Zdjęcie