Państwowy Instytut Geologiczny

Państwowy Instytut Badawczy

Jaskinie Polski


Dane szczegółowe jaskini


Nazwa Wiercica
Inne nazwy
Nr inwentarzowy J.Cz.I-05.55
Region Wyżyna Śląsko-Krakowska
Współrzędne WGS84 λ: 19°24′55,66″, φ: 50°40′30,33″
Gmina Niegowa (gm. wiejska)
Powiat myszkowski
Województwo śląskie
Właściciel terenu Skarb Państwa (Lasy Państwowe) | Stanowisko dokumentacyjne
Podstawa ochrony Rozp. Nr 29/07 Woj. Śląskiego z dnia 15.06.2007r. w spr. ustanowienia stan. "Jaskinia Wiercica" zlok. na terenie gm. Niegowa; Dz. Urz. z 2007 r. Nr 105, poz. 2116. [wg http://crfop.gdos.gov.pl]
Ekspozycja otworu ku górze
Pozostałe otwory
Wysokość bezwzględna [m n.p.m.] 400
Wysokość względna [m] 60
Głębokość [m] 31
Przewyższenie [m] 0
Deniwelacja [m] 31
Długość [m]
w tym szacowane [m]
210
Rozciągłość horyzontalna [m] 52
Położenie geograficzne Wyżyna Częstochowska, Dolina Wiercicy, Ostrężnik.
Opis drogi dojścia do otworu
Jaskinia znajduje się w pobliżu osady Ostrężnik, w zachodnim zboczu wzgórza, ograniczającego osadę od wschodu, tego samego w którym jest Jaskinia Wierna. Na niektórych mapach wzgórze to nazywane jest Jelnicą. Z przysiółka należy podejść ścieżką w kierunku wschodnim wzdłuż granicy lasu bukowego, potem ścieżką wzdłuż grani, około 600 m na wschód. Otwór jaskini jest ukryty w leju, w odległości 30 m na lewo od ścieżki, w szczytowej partii wzgórza. Jaskinia ma rozwinięcie pionowe i wymaga podczas zwiedzania użycia liny. Obecnie jej wejście zamknięte jest żelazną klapą.
Opis jaskini

Niewielki otwór jaskini znajduje się w dnie lejka o głębokości 3 m i średnicy 4 m. Jest kształtu nerkowatego i ma wymiary 0,4 m wysokości i 0,8 m szerokości. Za nim wchodzimy do korytarzyka 6 m długości, szerokości 0,8-1,3 m i wysokości do 1,8 m. Na ścianach widoczne są resztki nacieków. W jego dnie otwiera się ciasna (0,3 m szer.) szczelina, zatkana częściowo wantą. Po 2 m schodzimy na dno korytarza, który ku północy, pochyłym zejściem (tzw. Obcęgi) urywa się 10-metrową, szczelinową studnią, szerokości przy dnie ok. 1 m. W kierunku południowym, opada stroma pochylnia wypadająca w korytarzu głównym doprowadzającym do głównej komory jaskini. Z miejsca zjazdu, zapieraczką ponad 2 m wysokim progiem ku N, dostajemy się do 8-metrowego korytarza, o szerokości 0,8-1,2 i wysokości 3-4 m. Przedzielony jest on na drugim metrze mostem skalnym, którego górna krawędź znajduje się 2 m ponad poziomem korytarza. Dalej, również przez 2-metrowy próg dochodzimy do końcówki korytarza, którą stanowi niedostępne zwężenie. Jego dno pokryte jest rumoszem. W stropie widnieją dobrze wykształcone kotły wirowe. Przy końcu, na prawej ścianie znajdują się aktualnie tworzące się nacieki żebrowe i wełniste. W połowie zjazdu z Obcęgów odchodzi w kierunku południowym krótki korytarzyk wychodzący na półkę w Głównym Kominie. Również w miejscu zjazdu, w tym samym kierunku biegnie pod górę ciasny korytarzyk dł. 7 m, owalnego przekroju i średnicy 0,5-0,7 m, który kończy się również na tej samej półce.

Z miejsca zjazdu schodzimy bardzo stromo opadającym (pod kątem ok. 60°) ciasnym korytarzem, który rozszerza się w tzw. Pochyłą Salkę. Ma ona 12 m długości, maksymalnie 3 m szer. i do 3 m wysokości. W jej stropie widnieje owalny wylot Głównego Komina o wymiarach w tym miejscu 2x1 m. Nieco wcześniej, przy spągu, ciasnym (0,4x0,7 m) przejściem dostajemy się do ładnie mytego biegnącego w górę średnio pod kątem 40° korytarzyka. Ma on długość ok. 15 m i soczewkowy na całej długości przekrój o wymiarach 0,3-0,5 szer. i 0,6-0,8 m. wys. Kończy się on szczeliną zamykającą się w dwie strony ciasnotami. Strop zalany jest polewą naciekową. W jego końcowej części występuje mleko wapienne, które wg odkrywców w wielu miejscach przybierało postać waty, stąd nazwa „Waciany Korytarz”. W Pochyłej Salce znajdują się nieliczne żebra i zniszczone draperie. Dno w górnej części zbudowane jest z zaklinowanych głazów, reszta pokryta jest namuliskiem próchniczym. Z Pochyłej Salki ciągle w dół, sześciometrowej dł. korytarzem o regularnie półkolistym przekroju i wymiarach poprzecznych 3x3 m dochodzimy do głównej komory jaskini zwanej Salą za Kolumną. Skalny filar o tej nazwie ma wymiary 2x1,5 i wys. 3,5 m. Sama komora ma parametry 18x10 m, a jej wysokość jest zróżnicowana przez wyloty kilku kominów z górnych partii i wynosi od 4 do 12 m. Spąg komory obniża się równomiernie od ścian ku jej środkowi, gdzie znajduje się najniższy punkt jaskini. W południowo-zachodniej części komory otwiera się ku górze komin o wys. 12 m i wymiarach poprzecznych średnio 1,5x1 m. Dzieli się on w końcówce na dwa coraz bardziej zwężające się ramiona, o wys. ok. 3 m. U podstawy komina, we wnęce urządzona jest kapliczka z obrazem i figurką NMP Jasnogórskiej. Dno komory w całości pokrywa rumosz i wanty, których największe skupisko widoczne jest pod wschodnią ścianą.

Według odkrywców w wielu miejscach komory, pod wantami widoczne było gliniaste namulisko ze szczątkami kostnymi. W 1966 r. w początkowej części sali znaleziono fragmenty szkieletu niedźwiedzia jaskiniowego – stwierdzono wówczas, że są to szczątki największego ze znalezionych na terenie Polski okazów. Pomiędzy wantami i rumoszem znaleźć można obłamane nacieki, a także fragmenty skały z naciekami. Poobrywały się one zarówno z górnych partii nad kominami, jak też ze ścian głównie wschodniej strony komory. Na powierzchni rumowiska można również obserwować aktualnie tworzące się polewy i zaczątki stalagmitów, przede wszystkim w SE stronie komory. Ściany sali od poziomu spągu do wysokości ok. 4 m zbudowane są z wapieni opokowych z czertami i bułami krzemiennymi.

Do górnych partii kierujemy się uciążliwym, 3-metrowym korytarzykiem spod wejściowej szczeliny w przeciwną niż Obcęgi stronę. W jego stropie znajduje się wnęka, do której z powierzchni osypuje się gruz i ziemia. Po jego pokonaniu stajemy na wancie w stropie Głównego Komina. Dochodzą tutaj z powierzchni brody, a na ścianach widnieją nacieki wełniste.

Na prawej ścianie, ok. 1 m nad wantą znajduje się ucho skalne, do którego mocujemy linę. Spod wanty, po czterometrowym zjeździe stajemy na pośredniej półce. Z półki tej ku N odchodzą dwa wcześniej opisane korytarzyki – jeden do szczeliny pod Obcęgami, drugi do pochylni bezpośrednio przed Pochyłą Salką. Z poziomu półki Komin Główny po 12 m pionu wypada w Pochyłej Salce. Ściany komina poniżej wanty pokryte są w wielu miejscach mlekiem wapiennym. Na wysokości półki, na prawej ścianie studni widnieje kilka stalagmitów oraz żebra i draperie, a nad nimi stalaktyty do 10 cm długości. Dalsza droga wiedzie ku S trawersem nad studnią, której owalny przekrój w tym miejscu ma wymiary 2,5x1,3 m. Linę mocujemy do ucha skalnego znajdującego się pomiędzy wejściami do korytarzyków z północnej strony studni. Po pokonaniu trawersu, najlepiej zapieraczką (IV) poprzez ciasny przełaz za trawersem dochodzimy do komory z pięciometrowym kominem w stropie. Wcześniej, przed przełazem biegnie w górę inny, 5 m wysoki komin o owalnym przekroju i średnicy 0,8-1 m, w którym w połowie wysokości jedna ze ścian zbudowana jest z brekcji utworzonej z druzgotu wapiennego spojonego kalcytem.

Komora z Kominem ma 5 m długości, 0,5-1,8 m szerokości i 4 m wysokości do podstawy komina. Zaraz za wejściem do niej widnieją na ścianie draperie i żebra, a po prawej stronie przy stropie, kotły wirowe. Dno komory jest skalne i urywa się od południowej strony studnią o owalnym przekroju o wymiarach 1x2 m. Linę do zjazdu w niej mocujemy do skalnego ucha znajdującego się w odległości niecałych 2 m od krawędzi, nieco po prawej stronie. Studnia ta po 3 m zjazdu wypada ku S w szczelinę kontynuującą się w stronę najwyższych partii jaskini. Studnią można zjechać 7 m na skalną półkę, a z niej po dalszych 8 m na dno sali, tuż przy kolumnie. Aby dostać się do górnych partii, nie zjeżdżamy na wspomnianą wyżej półkę, tylko na wantę zaklinowaną nieco wyżej w szczelinie. Z wanty tej pokonujemy zapieraczkowo (V w skali UIAA) szczelinę, szeroką tutaj na 1-1,2 m, kierując się nieco ukośnie w górę ku S i po ośmiu metrach pionu dostajemy się najwyższej komory w jaskini. Ma ona wymiary 5x4 m i wysokość do 6 m. Z jej dna odchodzi jeszcze jedna studnia, która 8 m niżej wypada na moście skalnym, którego górna krawędź znajduje się 10 m ponad spągiem Sali za Kolumną. Dno górnej komory pokrywa autochtoniczny gruz i wanty, które na przedłużeniu szczeliny tworzą półkę o niestabilnej krawędzi. Na wschodniej, pochyłej ścianie komory występuje bogata szata naciekowa w postaci draperii, nacieków wełnistych i kaskadowych, a niżej pola ryżowe i stalagmity. Część nacieków aktualnie się tworzy. Przy stropie widoczne są brody świadczące o bliskości powierzchni.. Dalsza droga wiedzie przez ciasne przejście o wymiarach 0,5x0,6 m w południowo-zachodniej stronie komory. Na głębokości ok. 4 m, studnia rozszerza się i zmienia w stromą pochylnię, skręcającą w lewo ku Sali za Kolumną. Na prawej ścianie znajdują się tutaj ładne nacieki kaskadowe i draperie. Po dalszych 7 m zjazdu widzimy po prawej stronie w odległości 3 m okno skalne, o wymiarach 1x1 m. Jest one oddzielone od komory wąskim filarkiem o wymiarach 0,6x1,2 m. W oknie, po prawej stronie znajduje się ucho skalne, do którego mocujemy linę. Z okna schodzimy 1,5 m wys. prożkiem na wąziutką półeczkę a dalej trawersem na lekko przewieszonej ścianie (+IV), po ok. 4 m dostajemy się do Korytarza Krzemiennego. Jego wylot znajduje się 8 m nad dnem Sali za Kolumną. Na pierwszych ośmiu metrach korytarz ten biegnie w kierunku południowo-wschodnim, by później łagodnym łukiem skierować się ku SW, zgodnie z kierunkiem pęknięć, na których rozwinięty jest główny ciąg jaskini. Korytarz ma długość 20 m, na początku o szer. 1,2-0,8 m, by później osiągnąć średnią szerokość 0,6 m. Generalnie, jego przekrój jest soczewkowaty, o wys. od 2 m na początku, do 0,6-0,8 m w końcówce. Korytarz kończy się szczeliną, z której w okresie zimowym wydobywa się wyraźny przewiew w kierunku sali. Dno z początku jest skalne, dalej pokryte namuliskiem gliniastym oraz rumoszem. Na całej jego długości widoczne są, wystające ze ścian buły krzemienne i czerty, w kilku miejscach w formie skupisk.

Jaskinia powstała w niewyraźnie uławiconych wapieniach górnej jury, częściowo w facji skalistej, na kilku pęknięciach, niemal prostopadłych do osi wzgórza, o generalnym kierunku NE – SW. Jej rozwój przebiegał w kilku etapach pierwotnie związanych prawdopodobnie z nieistniejącym obecnie, wyższym poziomem cyrkulacji wód krasowych, którego schyłkowym fragmentem jest być może poziom górnych partii jaskini. W późniejszym okresie wody drążące tę część masywu spływały centralnie tworząc Salę za Kolumną. Płynęły one przede wszystkim od strony korytarza naprzeciw Obcęgów oraz z góry rozcinając spąg górnych partii, a także od strony Korytarza Krzemiennego. Wschodnia część sali w spągowej strefie utworzyła się przez oberwanie wychodni warstw wapieni opokowych.

W jaskini hibernuje dość duża kolonia nietoperzy. W okresie zimowym ich populacja wynosi ok. 150 osobników. Są to przede wszystkim nocki duże (Myotis myotis) i nocki Natterera, (Myotis nattereri), a także niewielka ilość podkowców małych (Rhinolopus hipposideros). W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku jaskinię zamieszkiwała kolonia nocków dużych w ilości kilkudziesięciu sztuk. W późniejszym okresie jaskinię zasiedliły nocki Natterera, których ilość zrównała się mniej więcej z ilością nocków dużych. Populacja obu gatunków w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych gwałtownie spadła z ok. 150 do ok. 20 szt., by w następnych latach systematycznie wzrastać. Okoliczności tych zmian nie są dokładnie wyjaśnione. Populacja podkowca małego od wielu lat utrzymuje się na jednakowym poziomie kilku – kilkunastu sztuk (Postawa, Zygmunt, 2000). W trakcie pomiarów w Korytarzu Krzemiennym zaobserwowano również dwa osobniki rzadkiego w tych okolicach nocka wąsatka (Myotis mystacinus). W dniu 21.01.2001 r., już po zamknięciu otworu, w jaskini zimowało 112 nietoperzy, należących do nast. gatunków: nocek Natterera (63 os.), nocek duży (39 os.), podkowiec mały (5 os.), nocek rudy (2 os.), gacek brunatny (1 os.) i wąsatek (1 os.).

Historia badań
Historia eksploracji

Jaskinia została odkopana w 1936 r. przez poszukiwaczy szpatu pod kierownictwem znanego szpaciarza nazwiskiem Holbrycht. Przekopali się oni w dnie lejka krasowego do wstępnego korytarzyka nie penetrując szczeliny pod nim. Jaskinię po raz pierwszy zbadali członkowie Sekcji Taternictwa Jaskiniowego PTTK z Warszawy - W. i A Chodorowscy, Z. Głowacki, A. Kuhn i K. Madaliński w dniu 9 lipca 1954 r. W dniach 16-18 października 1954 r. ten sam klub zorganizował kilkunastoosobową ekspedycję, w trakcie której wykonano pod kierownictwem J. Rudnickiego pierwszy plan i przekrój jaskini. Nie uwzględniał on części górnych partii na S od Komory z Kominem, oraz Korytarza Krzemiennego. Ten ostatni wyeksplorowany został w 1965 r. przez M. Bednarka, Z. Biernackiego, J. Lecińskiego, A. i M. Przygodzkich, J. Radziejowskiego i M. Stelmacha. Do wylotu korytarza dostali się oni przy pomocy masztu zmontowanego na dole z drewnianych ostrewek. Partie bezpośrednio ponad Salą za Kolumną zostały poznane prawdopodobnie na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, lecz bliższych danych na ten temat brak. Informację o odkryciu jaskini opublikował Chodorowski w 1956 r.

Historia dokumentacji

Pierwszy plan wraz z opisem wykonał J. Rudnicki (1959). Aktualny plan sporządził M. Czepiel na podstawie pomiarów wykonanych w dniach 20-21 maja 1983 r. (M. Czepiel, W. Styrna) oraz 3 listopada 2001 i 10 marca 2002 (M. Czepiel, A. Górny i K. Piekarczyk).
Plan opracował M. Czepiel.

Zniszczona, niedostępna lub nieodnaleziona Nie
Literatura
Kuhn A.1955 (informacja o odkryciu, opis); Chodorowski A. 1956 (informacja); Rudnicki J. 1959 (plan, opis); Biernacki Z. 1985 (wydobycie szpatu); Szelerewicz M., Górny A. 1986 (plan, opis); Postawa T. 2001 (sprawozdanie z obserwacji nietoperzy); Postawa T., Zygmunt J. 2000 (o populacji nietoperzy w jaskini); Stefaniak K. i in. 2009a (fauna subfosylna); Stefaniak K. i in. 2009d (dane morfometryczne – błędna wysokość i ekspozycja otworu, krótka charakterystyka, zakres badań); Tyc A. 2009a (wzmiankuje w aspekcie genezy); Wyżyny Częstochowskiej 2011a (plan i opis inwentarzowy).
Materialy archiwalne
Czepiel M., Zygmunt J. 2001 (dokumentacja).
Autorzy opracowania Marian Czepiel, Jerzy Zygmunt
Redakcja Jerzy Grodzicki
Stan na rok 2013
Grafika, zdjęcia Podgląd grafiki plan Podgląd grafiki przekrój
Nazwa: Autor: Data wprowadzenia:
Zdjęcie